Αρχετυπική μορφή κατά της τυραννίας, ο τιτάνας που έκλεψε τη φωτιά από τους
θεούς για να τη δώσει στους ανθρώπους τιμωρείται ανελέητα από τον Δία. Ο
σκηνοθέτης μοιράζει το ρόλο σε δύο ηθοποιούς, επιχειρώντας έτσι να
ανιχνεύσει τη σύγκρουση του ήρωα με τον ίδιο του τον εαυτό
Αδιαμφησβήτητα ο Λυγίζος διάλεξε ένα πολύ δύσκολο κείμενο για να
παρουσιάσει την «αμαρτία» του Προμηθέα, που δεν είναι άλλη από την προσβολή
της κοσμικής τάξης, αφού αθάνατος ο ίδιος παίρνει το μέρος των θνητών.
Εδώ η ύβρις, δεν είναι παρά η αμφισβήτηση της εξουσίας του Δία, δηλαδή η
ανατροπή της τάξης, και η αμετανόητη παραμονή του Προμηθέα Δεσμώτη στον
βράχο της τιμωρίας.
Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι το μόνο σωζόμενο δράμα μιας τριλογίας
(«Προμήθεια») που έχει ως θέμα της τη σύγκρουση ανάμεσα στον Δία και στον
Προμηθέα, για την τύχη του ανθρώπινου γένους. Ο Ζεύς έχει αποφασίσει να
καταστρέψει το ανθρώπινο γένος. Ο Τιτάνας Προμηθέας εδώ παρουσιάζεται ως ο
μόνος φίλος και προστάτης των ανθρώπων: έχει κλέψει από τον Όλυμπο την ιερή
φωτιά, «μητέρα όλων των τεχνών», και τους την έχει προσφέρει για να
επιβιώσουν. Εξαιτίας αυτής της πράξης του, τιμωρείται από τον Δία και
αλυσοδένεται στις ερημιές του Καυκάσου.
Ο Προμηθέας, παράλληλα, κατέχει ένα μεγάλο μυστικό που ο Ζεύς εν μέρει
αγνοεί. Πρόκειται για το όνομα μιας γυναίκας με την οποία θα τεκνοποιήσει ο
υπέρτατος θεός, γεννώντας έναν γιο ισχυρότερό του, που προορίζεται να τον
ανατρέψει. Ο Ζεύς, εν γνώσει της προφητείας, ζητά απ’ τον Προμηθέα να του
αποκαλύψει το όνομα της γυναίκας, υποσχόμενος να τον ελευθερώσει ως
αντάλλαγμα. Ο Προμηθέας τον κατηγορεί ως «αλαζόνα, ανώριμο, νέο θεό και
τύραννο», αρνούμενος να αποκαλύψει το όνομα της γυναίκας. Αυτό το κοσμικό
δράμα διηγούνταν η αισχυλική τριλογία της «Προμήθειας», που, δυστυχώς,
διασώθηκε μόνο ένα μέρος της, ο «Προμηθέας Δεσμώτης». Το κομμάτι δηλαδή της
ρήξης του Προμηθέα με τον Δία. Τα υπόλοιπα, χαμένα μέρη της, είχαν ως θέμα
τη συμφιλίωση των δύο αρχών του κόσμου: πώς, δηλαδή, με τη μεσολάβηση της
μητέρας του, Γαίας ή Θέμιδος, ο Προμηθέας δεχόταν να αποκαλύψει το μυστικό
στον Δία, ο οποίος, μετά από αυτό, άλλαζε το φρόνημά του, ωρίμαζε,
εγκατέλειπε το σχέδιο εξόντωσης του ανθρώπινου γένους και ελευθέρωνε τον
Προμηθέα. Πώς ακριβώς γινόταν αυτό, δυστυχώς, δεν το γνωρίζουμε. Η λύση που
έδινε στο δράμα ο Αισχύλος, προτείνοντας μια διαρκή ειρηνική επανάσταση που
να μην τρώει τα παιδιά της, όπως ο Κρόνος, αλλά, αντίθετα, να τα γεννάει,
χάθηκε δυστυχώς μαζί με το όλο ναυάγιο της αρχαιότητας.
Ο «Προμηθέας» δεν ήταν ποτέ το ρομαντικό δράμα του 19ου αιώνα, ούτε (μόνο)
το επαναστατικό μανιφέστο του 20ού. Είναι σύγχρονος, με την έννοια ότι
προηγείται σταθερά της εποχής του τόσο όσο και της δικής μας. Χρειάζεται,
επομένως, περίσκεψη και πνευματική προεργασία πριν καταπιαστείς μαζί του
Το στοίχημα είναι να δοθεί μέσα από την ακινησία η διαρκής πυρετική,
εσωτερική κίνηση του καθηλωμένου πρωταγωνιστή, με γύρω του τον κύκλιο χορό.
Όλα τα άλλα περιττεύουν. Ο χορός των Ωκεανίδων, ασφαλώς, δεν αποτελείται
από τις ατακτούλες συμμαθήτριες της Αλίκης Βουγιουκλάκη στο έργο: «Το ξύλο
βγήκε απ’ τον παράδεισο». Είδαμε μια μαθητική παράσταση οικοτροφείου θηλέων
Κεντρικό πρόσωπο η Κάθριν Χάντερ, που ως Προμηθέας δεσπόζει στη σκηνή. Με
καταγωγή από τις Οινούσσες, μεγαλωμένη στην Αγγλία, με σπουδές στη Βασιλική
Ακαδημία Δραματικής Τέχνης του Λονδίνου και κορυφαίες συνεργασίες με
σκηνοθέτες όπως ο Πίτερ Μπρουκ και θεατρικούς οργανισμούς όπως η Royal
Shakespeare Company, το Globe Theater και η Complicite, η Κάθριν Χάντερ,
επιλέγει συχνά ανδρικούς ρόλους. Έχει ερμηνεύσει τον Βασιλιά Ληρ, τον
Ριχάρδο Γ, τον Πουκ στο «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας», τον Συρανό ντε
Μπερζεράκ και πρόσφατα τον Τίμωνα τον Αθηναίο.
ερμηνεύει με αμεσότητα και σαφήνεια, παρά τις δυσκολίες της γλώσσας.
Δωρική στην έκφραση προσώπου, αλλά ταραχώδης στην κίνηση σώματος, θυμίζει
σύγχρονο αιχμάλωτο πολέμου σε δεσμά υπεράνω των δυνάμεών του.
Η μετάφραση, σε αρχαϊζουσα νεοελληνική γλώσσα, έγινε ειδικά για την
παράσταση από τον πολυγραφότατο και περιζήτητο Δημήτρη Δημητριάδη,
φιλόλογο, συγγραφέα, ποιητή και μεταφραστή.
Τραγωδία με φιλοσοφικό και πολιτικό υπόβαθρο, το ποιητικό αριστούργημα του
Αισχύλου μιλά για την ελεύθερη βούληση και την αμφισβήτηση της εξουσίας.
Στον «Προμηθέα δεσμώτη», που διδάχθηκε περί το 470 π.Χ., τα πρόσωπα του
έργου ανήκουν στον θεϊκό κύκλο, οπότε η υπόθεση πρέπει να αντιμετωπίζεται
ανάλογα, δηλαδή όχι ως συμβάντα μεταξύ πεισιθάνατων.
Η μετάφραση του Δημητριάδη έχει κρατήσει κατ’ αναλογία από το πρωτότυπο, τη
βαριά Αισχύλια γλώσσα που ο Αριστοφάνης στους Βατράχους την ονομάζει
«επαχθή ρήματα», με την αφθονία των νέων λέξεων, τα σύνθετα και τις
τολμηρές μεταφορές. Ωραίος λόγος, αταίριαστη όμως σαν μετάφραση
Ένας πύρινος οβελίσκος στη μέση της σκηνής, μια βάση, θαρρείς, εκτόξευσης
φωτιάς στο σύμπαν αλλά και βράχος μαρτυρίου του Προμηθέα μπροστά από μια
αρθρωτή κλίμακα, η οποία λειτουργεί ως γήινος τόπος, ως θάλασσα, ως
ουρανός, φωτισμένη με τέτοιον τρόπο , ώστε να χαρίζει εικαστικές εικόνες
και να εξυπηρετεί τη δράση. Την εξαιρετική σκηνική εγκατάσταση υπογράφει ο
διεθνούς φήμης Έλληνας γλύπτης Κώστα Βαρώτσος. Τα κοστούμια και οι μάσκες
είναι του πολύπειρου Γιάννη Μετζικώφ. Την ευθύνη για την κίνηση έχει ο
Ιταλός Marcello Magni, εκ των συνιδρυτών του διεθνώς γνωστού θιάσου
Complicite.
Στις κερκίδες αυτού του χώρου της «ανθρώπινης θεώρησης» πέφτει ξαφνικά ένα
κουκούλι-πρόπλασμα του μύθου, από το οποίο αργότερα θα εμφανιστεί μια
μικρόσωμος ηθοποιός, η Χάντερ. Θα έχει «προλογίσει» ο Αφηγητής του Νικήτα
Τσακίρογλου, δραματουργικό πλάσμα του σκηνοθέτη που παίρνει τη θέση κυρίως
του Κορυφαίου και επαναλαμβάνει σαν λάιτ μοτίφ τη μνήμη της άγνωρης ηλικίας
της ανθρωπότητας, της προ-λογική εποχής της.
Επειτα στις θέσεις του «αμφιθεάτρου» καταφτάνουν «φοιτητές», μέλη του
Χορού, που κρατούν στα χέρια τους κάποιες μεγάλες βίβλους. Και από τα
μεγάφωνα ακούγονται υπόκωφα ακατάληπτα σκοτεινά λόγια κάποιας αρχαίας
τελετουργΦανερά λοιπόν αυτό που βλέπουμε είναι ένας «θίασος» μυστών, κάτι
που στη δική μας πραγματικότητα σημαίνει μια μυστική οργάνωση η οποία
αναπαριστά το Μυστήριο ενός δικού του «ζώντος λόγου». Θυμίζω ότι η
πολλαπλότητα της παρουσίας είναι βασικό σημείο της σκηνοθεσίας του
Τσακίρηίας.
Η ιδιαιτερότητα του έργου αυτού είναι το ζήτημα της ύβρεως, αν ο Προμηθέας
δεν ήταν ο ίδιος θεός, τότε ο λόγος του θα ήταν ύβρις. Όμως στον Προμηθέα
Δεσμώτη, δεν υπάρχει ούτε ένας θνητός, μόνο θεοί εμφανίζονται και η
δύσμοιρη Ιώ, που αναζητά στην ικανότητα του Τιτάνα να προλέγει το μέλλον,
ανακούφιση για τα δεινά της. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο Αισχύλος εξετάζει
την διασάλευση της τάξης και της εξουσίας, κι ίσως μεταφέρει τις προσωπικές
του πεποιθήσεις για το θεϊκό στοιχείο, την έννοια του δικαίου, το ηθικό
πλαίσιο. Κι αν πρόκειται για ένα έργο που βρίθει οπτικών και επιπέδων
ανάγνωσης, εμείς παρακολουθήσαμε την πλέον επίπεδη.
Συντελεστές
Που της έδωσαν την αποφασιστικότητα να υποδυθεί σε ηλικία 37 ετών τον
βασιλιά Ληρ
–η πρώτη Βρετανίδα που το έκανε– ή την κεντρική ηρωίδα στην «Επίσκεψη της
γηραιάς κυρίας», ρόλο για τον οποίο της απονεμήθηκε το βραβείο Λόρενς
Ολίβιε.
Διθυραμβικές κριτικές απέσπασε για την ερμηνεία της στην παράσταση «Ο
πίθηκος του Κάφκα», βασισμένη στην «Αναφορά σε μια ακαδημία» του γνωστού
συγγραφέα, στην οποία υποδύθηκε τον πίθηκο. Πιο πρόσφατοι ρόλοι της ήταν ο
Σιρανό ντε Μπερζεράκ και ο Τίμων ο Αθηναίος. Η ικανότητά της να αλλάζει
μορφές είναι θρυλική: ενσάρκωσε δεκατρείς διαφορετικούς ρόλους στο έργο
«The Skriker» της Κάριλ Τσέρτσιλ, χωρίς το κοινό να αντιληφθεί ότι πίσω από
κάθε έναν κρυβόταν η ίδια ηθοποιός. Θεωρείται εκπρόσωπος του σωματικού
θεάτρου και είναι μοναδική στην ενσάρκωση ανδρικών ρόλων. Γι’ αυτό και δεν
αποτέλεσε έκπληξη το ότι αποδέχτηκε την πρόταση του σκηνοθέτη Σταύρου
Τσακίρη να υποδυθεί τον Προμηθέα στην παράσταση «Προμηθέας Δεσμώτης» του
Αισχύλου, που θα ανέβει στην Επίδαυρο στις 9 και 10 Αυγούστου.
Η Κάθριν Χάντερ ή, αλλιώς, Κατερίνα Χατζηπατέρα γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη,
όπου είχαν μεταναστεύσει ο Χιώτης πατέρας της και η Πειραιώτισσα μητέρα
της, και μεγάλωσε στο Λονδίνο, όπου μετακόμισε η οικογένειά της όταν η ίδια
ήταν σχεδόν δύο ετών. Οι ελληνικές ρίζες της παρέμειναν ισχυρές. Έμαθε
ελληνικά από τους γονείς της και είχε δάσκαλο στο